Το άτομο πού θέλει τήν ελευθερία του καί είναι υποστηρικτής τής ατομικής ιδιοκτησίας, κατηγορεί τόν κολεκτιβιστή ότι θυσιάζει το πραγματικό άνθρωπο στό βωμό μιάς “κοσμικής θρησκείας”. Οι “αφηρημένες συλλογικότητες” δέν είναι αναγκαίες ούτε γιά τήν οργάνωση μεγάλων κοινωνιών καί ούτε γιά τήν ανάπτυξή των. Η κλασική φιλελεύθερη σκέψη υποστηρίζει ότι η κοινωνική αρμονία δέν επιβάλετε “από πάνω” αλλά προκύπτει ώς <αυτόματη τάξη> μέσα από τίς επιλογές τών ατόμων. Αυτή στήν ουσία είναι η θεωρία της “φωτισμένης ιδιοτέλειας” και βασίζεται σε τρείς κεντρικούς πυλώνες.
1. Η ελευθερία τού ατόμου είναι η κινητήριος μονάδα τής κοινωνικής ευημερίας.
Όταν το άτομο επιδιώκει το δικό του συμφέρον, έχει το ισχυρότερο δυνατό κίνητρο να είναι παραγωγικό, δημιουργικό καί αποτελεσματικό. Αντί η “συλλογικότητα” να ορίζει τι είναι καλό γιά όλους, ο καθένας ορίζει τι είναι καλό γιά τόν εαυτό του. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο συνολικός πλούτος καί η πρόοδος τής κοινωνίας αυξάνονται, όχι επειδή κάποιος το σχεδίασε, αλλά ώς αποτέλεσμα εκατομμυρίων ατομικών επιτυχιών.
2. Η συμμετοχή στά κοινά δέν είναι μία “θυσία” η ένα αφηρημένο καθήκον, αλλά μία έξυπνη επένδυση.
• Συμμετέχω στή πολιτική ζωή γιά να διασφαλίσω ότι οι νόμοι δέν θα καταπατούν τήν ελευθερία μου
• Υποστηρίζω τη δημόσια ασφάλεια η τήν υποδομή, επειδή αυτά εξυπηρετούν τη δική μου καθημερινότητα καί περιουσία. Εδώ η κοινωνική συνοχή δέν είναι πίστη, αλλά ένα συμβόλαιο μεταξύ ελεύθερων ανθρώπων.
3. Ο Ρόλος τού Νομοθέτη είναι να ορίζει τούς κανόνες τού παιχνιδιού.
Στό κλασσικό φιλελευθερισμό ο νόμος δεν υπάρχει γιά να καθοδηγεί τούς ανθρώπους πρός έναν συγκεκριμένο στόχο π.χ. τήν ισότητα, αλλά γιά να θέτει τούς κανόνες γιά να
• Προστατεύει τήν ιδιοκτησία
• Διασφαλίζει τήν τήρηση τών συμβολαίων
• Αποτρέπει τη βία. Όσο οι νόμοι είναι δίκαιοι καί ίσοι, το άτομο μπορεί να “τρέξει” όσο θέλει, χωρίς να συγκρούεται με τούς άλλους.
Εδώ το άτομο επιδιώκοντας το δικό του όφελος, προωθεί άθελά του καί το συμφέρον τής κοινωνίας. Όταν το άτομο μεγιστοποιεί το δικό του συμφέρον, μεγιστοποιεί καί το κοινωνικό συμφέρον.
Η αποτυχία τού κεντρικού σχεδιασμού τόν εικοστό αιώνα είναι απόδειξη, χωρίς αμφισβήτηση, ότι ο σοσιαλισμός οδηγεί στή φτωχοποίηση ανεξάρτητα τών όσων υπόσχεται. Γιά ποιό λόγο λοιπόν ακόμη καί σήμερα ο κρατικός παρεμβατισμός είναι σε πλήρη εφαρμογή; Τα ίδια επειχηρήματα τής χρεωκοπημένης σοσιαλιστικής ιδεολογίας δικαιολογούν καί τή σημερινή αυξητική τάση τού κρατικού παρεμβατισμού.
1. Οι ρυθμίσεις είναι απαραίτητες γιά τήν αποφυγή μονοπωλίων καί τη προστασία τού καταναλωτή( ανοησίες)
2. Η φορολογία χρηματοδοτεί υποδομές καί κοινωνικές υπηρεσίες πού είναι απαραίτητες γιά να λειτουργήσει μακροπρόθεσμα η αγορά (μπούρδες)
Σήμερα στίς δυτικές δημοκρατικές χώρες το μέγεθος τού κράτους σε ποσοστό τού ΑΕΠ έχει αυξηθεί σημαντικά. Είναι όμως αυτή η τάση αναστρέψιμη στίς παρούσες συνθήκες, η είναι μία μόνιμη δομική αλλαγή τών σύγχρονων δημοκρατιών; Η απάντηση είναι εξαρτημένη στό αν καί κατά πόσον η διανόηση αναγνωρίζει τη πρακτική φύση τής ανθρώπινης δημιουργικότητας.
Υπάρχουν ορισμένα σημεία πού εξηγούν γιατί αυτή η “μεταφυσική” προσέγγιση τής συλλογικότητας επικρατεί συχνά στούς πνευματικούς κύκλους.
1. Η διανόηση συχνά ελκύεται από το ιδεατό. Η έννοια τής συλλογικότητας τού σοσιαλισμού παρουσιάζεται ώς ένας ανώτερος ηθικός σκοπός, ο οποίος όμως, όταν αποσυνδέεται από τη πραγματικότητα τής παραγωγής, καταλήγει να λειτουργεί ώς τροχοπέδη. Αν το άτομο πού μπορεί να δημιουργεί πλούτο περιορίζεται, τότε η πηγή της ευημερίας στερεύει.
2. Συχνά παραατηρείται ένα χάσμα μεταξύ τής ακαδημαϊκής σκέψης καί τής οικονομικής πράξης. Όταν η διανόηση δέν κατανοεί ότι ο πλούτος δέν είναι κάτι δεδομένο πού απλώς “υπάρχει” γιά να διανεμηθεί, αλλά κάτι πού δημιουργείται από τήν ατομική προσπάθεια, τότε καταφεύγει σε λύσεις παρεμβατισμού καί υπερφορολόγησης.
3. Όταν η συλλογικότητα μετατρέπεται σε “μεταφυσική έννοια”, παύει να είναι ένα εργαλείο συνεργασίας ελεύθερων ανθρώπων καί γίνεται ένα δόγμα πού πρώτον ισοπεδώνει το κίνητρο τού ατόμου, προαπαιτούμενο παραγωγής κοινωνικού πλούτου καί δεύτερον η διαχείριση τής συλλογικότητας απαιτεί ένα τεράστιο κρατικό μηχανισμό, πού επιβιώνει εις βάρος τών παραγωγικών ανθρώπων. Το τραγικό παραδοξο είναι ότι η προσπάθεια γιά τήν επίτευξη τής συλλογικής ευημερίας μέσω τού πνιγμού τού ατόμου, οδηγεί νομοτελειακά στή συλλογική φτώχεια. Στήν ουσία, η ουτοπία τής συλλογικότητας δέν είναι η λύση, αλλά το ναρκωτικό πού επιστρατεύεται γιά να καθησυχάσει το φόβο πού προκαλεί η ευθύνη τής ατομικής ελευθερίας. Υπάρχει μία ιστορικά τεκμηριωμένη διαπίστωση πού δείχνει ότι η τάση πρός την συλλογική “ασφαλεια” είναι εγγενής. Αυτό σημαίνει ότι η ελευθερία δέν είναι η φυσική κατάσταση τής ανθρωπότητας, αλλά ένα διαρκές κατόρθωμα πού απαιτεί τεράστια πνευματική προσπάθεια γιά να διατηρηθεί. Η διανόηση τής συλλογικότητας σήμερα δίνει απλώς ένα επιστημονικό μανδύα σε μία αρχέγονη ανθρώπινη ανάγκη γιά επιστροφή στήν ασφάλεια τής “αγέλης”. Η αναζήτηση αυτής τής ασφάλειας μέσα από αφηρημένα σχήματα προσφέρει τρία πράγματα πού η ατομική ελευθερία αρνείται.
1. Αποποίηση Ευθύνης:
Στό όνομα τής συλλογικότητας, το άτομο δέν φταίει ποτέ γιά τήν αποτυχία του. Φταίει το “σύστημα”, η “τάξη”, η οι “αλλοι”.
2. Ψευδαίσθηση Προστασίας:
Η υπόσχεση ότι το σύνολο θα φροντίσει γιά τα πάντα, λειτουργεί ώς ψυχολογικό καταπραΰντικό, ακόμα καί αν στή πράξη οδηγεί σε στερήσεις.
3. Ηθική Ανωτερότητα:
Είναι πολύ ποιό εύκολο να φαίνεται κανείς “φιλάνθρωπος” υποστηρίζοντας αφηρημένες συλλογικές έννοιες, παρά να αποδεχθεί τη τραχιά πραγματικότητα τού ανταγωνισμού καί τής ατομικής προσπάθειας.
Αυτή η εγγενής τάση εξηγεί γιατί, παρά τη τραγική αποτυχία τών ολοκληρωτικών συστημάτων στόν 20ο αιώνα, οι ίδιες ιδέες επιστρέφουν διαρκώς με νέο περιτύλιγμα. Όταν όμως η ασφάλεια αυτή αγοράζεται με το νόμισμα τής ατομικής παραγωγικότητας, τότε η μηχανή σταματά να παράγει, γιατί δέν έχει λόγο να το κάνει.
Παναγιώτης Μπούρης. Καθηγητής Οικονομολόγος
