Λίγο καιρό πρίν είχα γράψει ένα άρθρο πού απέδιδα στή ΚΑΡΥΣΤΙΑΝΟΥ το ρόλο τού χαμελαίοντα. Τώρα έχω τήν ευκαιρία να διαπιστώσω ότι πράγματι αυτός είναι ο ρόλος πού τήν αυτοπροσδιορίζει. Έκανε λοιπόν τη πρώτη της δήλωση <άντε ξεκινάμε με βάρκα τήν ελπίδα τής αλλαγής>. Πέταξε καί η περιστερα καί δέν είδα αν πήρε μαζί της το κουτί τής Πανδώρας. Μπορεί λοιπόν κάποιος να αξιολογήσει αυτή τη δηλωση; Η αξιολόγηση μιάς τέτοιας δήλωσης εξαρτάται από το αν η αλλαγή παρουσιάζεται ώς αυτοσκοπός η ώς συγκεκριμένη πρόταση. Στή πολιτική φιλοσοφία καί στήν οικονομική ανάλυση, η επίκληση τής αλλαγής χωρίς προσδιορισμό πρόσημου (καλύτερο/χειρότερο) μπορεί να αναλυθεί μέσω τών εξής σημείων.
1. Η Παγίδα τού “Αφηρημένου Προοδευτισμού”.
Όταν κάποιος ζητά αλλαγή χωρίς να ορίζει το περιεχόμενό της, συχνά καταφεύγει σε αυτό πού ονομάζουμε ρητορικό σχήμα. Αν δέν διευκρινίζει το “πρός τα πού”, η αλλαγή παύει να είναι στρατηγική καί γίνεται απλώς ένα σύνθημα πού στοχεύει στή συναισθηματική εκτόνωση τής δυσαρέσκειας.
2. Το Ζήτημα τού Κόστους Ευκαιρίας.
Κάθε αλλαγή εμπεριέχει κίνδυνο καί κόστος. Αν κάποιος δέν προσδιορίζει το όφελος ( το “καλύτερο”) ουσιαστικά αγνοεί το κόστος ευκαιρίας. Στά οικονομικά συστήματα μία αλλαγή πού δέν είναι τεκμηριωμένα βελτιωτική, μπορεί να οδηγήσει σε αποσταθεροποίηση τών υπαρχουσών δομών, χωρίς να προσφέρει αντάλλαγμα. 3. Θεσμική Αβεβαιότητα.
Σε ένα οργανωμένο κράτος καί σε μία επιχείρηση η αλλαγή χωρίς κατεύθυνση δημιουργεί ασάφεια.
• Αν η αλλαγή δέν συνοδεύεται από μετρήσιμους στόχους, είναι αδύνατον να υπάρξει λογοδοσία
• Χωρίς τη διάκριση ” καλύτερου/ χειρότερου”, ο αξιολογιτής δέν μπορεί να κρίνει αν η πρόταση βασίζεται σε ρεαλιστικά δεδομένα η σε λαϊκισμό. 4. Η Σχέση με τη Στασιμότητα.
Από τήν άλλη πλευρά μερικοί υποστηρίζουν ότι η “αλλαγή γιά τήν αλλαγή” είναι προτιμότερη αν υπάρχει στασιμότητα, θεωρώντας ότι η κίνηση από μόνη της θα αποκαλύψει νέες ευκαιρίες. Ωστόσο αυτή είναι μία υψηλού ΚΙΝΔΥΝΟΥ προσέγγιση πού σπάνια αποδίδει σε πολύπλοκα συστήματα. Συμπέρασμα: Ένα πρόσωπο πού προτείνει αλλαγή, χωρίς να διευκρινίζει το αποτέλεσμα, συνήθως αξιολογείται ώς μη ρεαλιστής η ώς πολιτικά σκόπιμος. Η σοβαρή κριτική απαιτεί τη σύγκριση τού “τώρα” με ένα συγκεκριμένο “μετά”. Χωρίς αυτή τη σύγκριση, η αλλαγή είναι απλώς ένας τυφλός πειραμτισμός. Αυτή η ανακοίνωση τής Καρυστιανού είναι μάλλον τακτικησμός γιά να αποφευχθεί η δέσμευση σε συγκεκριμένα αποτελέσματα. Η πρόσκληση πρός όλους πού επιθυμούν τήν αλλαγή γιά χάρη τής αλλαγής είναι λαϊκισμός καί τίποτα άλλο.
Αν η Καρυστιανού δέν κάνει προσδιορισμό τής αλλαγής, τότε ουσιαστικά μεταφέρει το βάρος τής ερμηνείας στόν ακροατή. Ας δούμε λοιπόν τούς κινδύνους πού εγκυμονούν σε αυτή τη τακτική.
1. “Η Λευκή Επιταγή” της Υποκειμονικότητας.
Χρησιμοποιώντας τη λέξη “αλλαγη” ώς κενό σημαίνον, η Καρυστιανού- ομιλητής επιτρέπει στο κάθε πολίτη η συνεργάτη να προβάλλει πάνω σε αυτή τη λέξη τίς δικές του προσωπικές επιθυμίες. Επειδή ακριβώς είναι κενό, διαφορετικές κοινωνικές ομάδες, με διαφορετικά και συχνά αντικρουόμενα αιτήματα, <στεγάζονται> κάτω από αυτόν τόν όρο.
• Ο χαμηλόμισθος φαντάζεται αύξηση αποδοχών.
• Ο επιχειρηματίας φαντάζεται. λιγότερη γραφειοκρατία.
• Ο συντηρητικός φαντάζεται. επιστροφή στίς αξιες.
Αποφεύγοντας το συγκεκριμένο, ο ομιλητής μεγιστοποιεί τήν αποδοχή του, αφού κανείς δέν διαφωνεί με μία βελτίωση, πού έχει πλάσει στό μυαλό του.
2. Αποφυγή τού “Κόστους της Λεπτομέριας”
Στή πολιτική οικονομία κάθε συγκεκριμένη πρόταση έχει νικητές και ητημένους. Αν κάποιος προτείνει, για παράδειγμα μείωση τού ΦΠΑ, πρέπει να εξηγήσει από πού θα καλυφθεί το έλλειμμα.
• Η συγκεκριμένη πρόταση. προσφέρει στόχο γιά κριτική
• Η αόριστη “αλλαγή” είναι. θωρακισμένη, καθώς δέν υπάρχει πρόγραμμα πρός κατάρριψη, μόνο μία γενική
υπόσχεση. 3. Διάβρωση τής λογοδοσίας
Αυτή η τακτική είναι εξαιρετικά αποτελεσματική γιά τήν αποφυγή ευθυνών στό μέλλον. Αν δέν έχει οριστεί το “καλύτερο” με μετρήσιμους όρους π.χ. δείκτες ανάπτυξης, μείωση πληθωρισμού, βελτίωση υποδομών, τότε οποιοδήποτε αποτέλεσμα μπορεί αργότερα να βαπτιστεί ώς επιτυχία, η ώς “αναγκαίο στάδιο τής αλλαγής”. 4. Η Διαφορά μεταξύ “Μεταρρύθμισης” καί “Ανατροπής”
Χωρίς προσδιορισμό, η αλλαγή μπορεί να κρύβει μία ανατροπή πού οδηγει σε χειρότερο αποτέλεσμα. Στά σύνθετα συστήματα η αλλαγή χωρίς σχέδιο συχνά οδηγεί σε απώλεια κεκτημένων καί θεσμική απορδιογάνωση. Η ιστορία έχει δείξει ότι οι ποιό επικίνδυνες περίοδοι, είναι αυτές όπου η δυσαρέσκεια γιά το “τώρα” είναι τόσο μεγάλη πού οι άνθρωποι δέχονται οποιαδήποτε αλλαγή, χωρίς να εξετάζουν αν το επόμενο στάδιο είναι βιώσιμο.
Στοχασμός:
Στήν ουσία, πρόκειται γιά μία μορφή διανοητικής συναλλαγής πού ο προτείνων “αγοράζει” τήν εμπιστοσύνη τού κοινού πληρώνοντας με αόριστες ελπίδες, αντί γιά συγκεκριμένες δεσμεύσεις. Σε ένα περιβάλλον πού απαιτεί ρεαλισμό καί διαφάνεια, μία τέτοια στάση αξιολογείται συχνά ώς ΚΑΙΡΟΣΚΟΠΙΚΗ.
Παναγιώτης Μπούρης. Καθηγητής Οικονομολόγος
