Γιάννης Σαρηγιάννης
Κλινικός – Εκπαιδευτικός Ψυχολόγος, Ψυχοδυναμικός Ψυχοθεραπευτής
BSc, MSc, MA Θεατρικών Σπουδών
Κάθε εθνική επέτειος είναι κάτι περισσότερο από μια ιστορική υπενθύμιση· είναι μια συλλογική ψυχική εμπειρία που ανανεώνει το αίσθημα του ανήκειν και επανασυνδέει το παρελθόν με το παρόν. Η 28η Οκτωβρίου, μέσα από τη σημαία, την παρέλαση και την τελετουργία της μνήμης, λειτουργεί ως καθρέφτης του συλλογικού ασυνείδητου και του τρόπου με τον οποίο ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός αφηγείται την ταυτότητά του.
Εισαγωγή
Κάθε χρόνο, η 28η Οκτωβρίου επιστρέφει ως σταθερό σημείο στη συλλογική μας εμπειρία. Παρελάσεις, σημαίες, εμβατήρια και ο εθνικός ύμνος δημιουργούν ένα τελετουργικό πεδίο όπου το παρελθόν, η ταυτότητα και η μνήμη συμπλέκονται. Πίσω από την επιφάνεια της γιορτής, ωστόσο, κρύβεται μια βαθύτερη ψυχική και πολιτισμική λειτουργία: η ανάγκη ενός λαού να επιβεβαιώσει την ενότητά του, να επανασυνδεθεί με το ιστορικό του αφήγημα και να νοηματοδοτήσει τη συλλογική του ύπαρξη. Το άρθρο αυτό προσεγγίζει την εθνική επέτειο μέσα από δύο συμπληρωματικά πρίσματα — την ψυχαναλυτική-ψυχοδυναμική και την ανθρωπολογική θεώρηση — για να φωτίσει το πώς η τελετουργία, η σημαία και η παρέλαση μετατρέπονται σε φορείς μνήμης, εξουσίας και συμβολικής ταυτότητας.
Η σημαία ως καθρέφτης του συλλογικού φαντασιακού
Η ελληνική σημαία δεν είναι απλώς ένα ύφασμα, αλλά ένα συμβολικό αντικείμενο φορτισμένο με συγκίνηση. Από ψυχαναλυτική σκοπιά, λειτουργεί ως αντικείμενο προβολής: το έθνος προβάλλει πάνω της επιθυμίες, φόβους και τραύματα. Το μπλε και το λευκό, τα χρώματα της καθαρότητας και της θάλασσας, αποκτούν σχεδόν μητρική διάσταση — θυμίζουν την αίσθηση του ανήκειν, την αναζήτηση της προστασίας και την ταυτόχρονη ανάγκη για διαφοροποίηση. Όταν στεκόμαστε μπροστά στη σημαία, η πράξη δεν είναι μόνο εθνική, αλλά και ψυχική: αναγνωρίζουμε ένα κομμάτι του εαυτού μας μέσα στο σύμβολο.
Ο Carl Jung θα μιλούσε εδώ για τη δύναμη του αρχέτυπου· η σημαία ενεργοποιεί αρχέτυπα όπως το έθνος-μητέρα ή ο ήρωας-προστάτης. Αυτά τα αρχέτυπα συγκροτούν το συλλογικό ασυνείδητο, το οποίο λειτουργεί ως ψυχική μήτρα όπου γεννιούνται οι κοινές μας φαντασιώσεις και ταυτότητες.
Η παρέλαση ως τελετουργία του ανήκειν
Όπως θα έλεγε και ο Victor Turner, η τελετουργία κινείται μέσα από στάδια μετάβασης — το λεγόμενο liminality — όπου τα άτομα βιώνουν μια προσωρινή αναστολή των κοινωνικών τους ρόλων και ξαναγεννιούνται ως συλλογική ταυτότητα (Turner, 2015). Η τελετουργία, όπως επισημαίνει ο ίδιος, φέρει πάντοτε ένα θεατρικό στοιχείο: είναι μια σκηνή στην οποία η κοινότητα αναπαριστά τον εαυτό της, επιτελώντας τη δική της ύπαρξη μέσα από ρόλους, κινήσεις και σύμβολα.
Αντίστοιχα, η Μαρία Βελιώτη-Γεωργοπούλου (2022) τονίζει ότι κάθε τελετουργία λειτουργεί ως πεδίο μνήμης — ένας μηχανισμός μέσα από τον οποίο το παρελθόν δεν απλώς ανακαλείται, αλλά αναπαρίσταται, διαπραγματεύεται και επιτελείται εκ νέου μέσα στο παρόν. Η μνήμη, επομένως, δεν είναι στατική αλλά τελετουργική, καθώς ενεργοποιείται κάθε φορά που το συλλογικό σώμα συγκροτείται για να θυμηθεί.
Η ψυχοδυναμική ανάγνωση θα έβλεπε στην παρέλαση ένα πεδίο συλλογικής ταύτισης: τα παιδιά, οι στρατιώτες, οι θεατές λειτουργούν ως μέρη ενός ενιαίου ψυχικού οργανισμού. Η ιερότητα της στιγμής, η συγκίνηση, το δάκρυ ή η περηφάνια είναι μορφές καθαρτικής εμπειρίας — μια συλλογική κάθαρση που εκτονώνει ασυνείδητες εντάσεις και ανανεώνει την κοινωνική συνοχή.
Η τελετουργία της μνήμης και η πολιτισμική συνέχεια
Η 28η Οκτωβρίου δεν είναι απλώς μια ημερομηνία. Είναι ένας μηχανισμός πολιτισμικής μνήμης. Κάθε επανάληψη της εορτής λειτουργεί ως «επανεγγραφή» του εθνικού αφηγήματος: ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε, γιατί υπάρχουμε μαζί. Ο Maurice Halbwachs (1950), μιλώντας για τη συλλογική μνήμη, τόνισε πως οι κοινωνίες δεν θυμούνται αυθόρμητα — επιλέγουν τι θα θυμηθούν. Οι εθνικές τελετές, επομένως, είναι μια μορφή «ελεγχόμενης μνήμης»: προβάλλουν ηρωικές μορφές, αποσιωπούν αντιφάσεις και επαναβεβαιώνουν την ιδέα της ενότητας.
Στον σημερινό πολιτισμό, ωστόσο, η τελετουργία αποκτά νέες μορφές. Οι παρελάσεις μεταδίδονται ζωντανά, σχολιάζονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επαναπλαισιώνονται ως εικόνες, memes, ή ακόμα και ως αντικείμενα ειρωνείας. Η συλλογική μνήμη περνάει μέσα από ψηφιακά φίλτρα και αποκτά πολλαπλές εκδοχές. Αυτή η «ψηφιακή τελετουργία» μπορεί να αποδυναμώνει τη συγκίνηση της στιγμής, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει τον διάλογο γύρω από το νόημα της εθνικής ταυτότητας στον 21ο αιώνα.
Το συλλογικό ασυνείδητο της εθνικής ταυτότητας
Η εθνική ταυτότητα δεν είναι στατική — είναι ένα διαρκές ψυχικό και κοινωνικό διακύβευμα. Στο συλλογικό ασυνείδητο, η 28η Οκτωβρίου λειτουργεί ως μύθος αναγέννησης: ο λαός αντιστέκεται, επιβιώνει, επαναβεβαιώνει την ύπαρξή του. Η τελετουργία της επετείου επιτρέπει την προσωρινή ανασύνδεση με αυτή τη φαντασιακή ενότητα. Όμως, στο σύγχρονο πλαίσιο, όπου οι ταυτότητες γίνονται όλο και πιο ρευστές, η τελετουργία αυτή καλείται να απαντήσει σε νέα ερωτήματα: ποιοι είμαστε όταν οι συλλογικότητές μας δεν ορίζονται μόνο εθνικά, αλλά και πολιτισμικά, ψηφιακά, υπερεθνικά;
Στοχαστικός επίλογος
Στον σημερινό πολιτισμό, όπου η πληροφορία συχνά αντικαθιστά τη βιωμένη εμπειρία και η μνήμη γίνεται αποσπασματική, οι εθνικές τελετουργίες παραμένουν ένας από τους τελευταίους χώρους συλλογικής αφήγησης. Δεν είναι απλώς επαναλήψεις ενός παρελθόντος, αλλά πράξεις νοηματοδότησης του παρόντος μέσα από το βλέμμα της κοινότητας. Στις παρελάσεις, στα σύμβολα και στις τελετουργικές χειρονομίες, ο άνθρωπος εξακολουθεί να ζητά μια μορφή συνοχής, μια αίσθηση συνέχειας και ανήκειν. Οι τελετουργίες μνήμης δεν αφορούν μόνο την ιστορία, αλλά και την ψυχική μας ανάγκη να βρούμε ρίζες, να δώσουμε μορφή στο άμορφο και νόημα στο παρόν.
Βιβλιογραφία
- Μαρία Βελιώτη-Γεωργοπούλου, Τελετουργία, εξουσία και μνήμη. Οι τελετές για τα Αποβατήρια του Όθωνα (1833–1862), Αιγόκερως, Αθήνα, 2022.
- Maurice Halbwachs, La mémoire collective, Presses Universitaires de France, Paris, 1950.
- Émile Durkheim, Les formes élémentaires de la vie religieuse, Alcan, Paris, 1912.
- Victor Turner, The Ritual Process: Structure and Anti-Structure, Aldine Transaction, Chicago, 1969.
- Victor Turner, Από την τελετουργία στο θέατρο: Η ανθρώπινη βαρύτητα του παιχνιδιού, Εισαγωγή-Μετάφραση Φώτης Τερζάκης, Εκδόσεις Ήριδανός, Αθήνα, 2015.
- Sigmund Freud, Group Psychology and the Analysis of the Ego, Hogarth Press, London, 1921.
- C. G. Jung, Archetypes and the Collective Unconscious, Princeton University Press, Princeton, 1981 (2nd ed.).
- Aleida Assmann, Cultural Memory and Early Civilization: Writing, Remembrance, and Political Imagination, Cambridge University Press, Cambridge, 2011 (repr. 2020).
