Η Ψυχική Υγεία στην Εποχή της Μοναξιάς και της Υπερσύνδεσης

Η Ψυχική Υγεία στην Εποχή της Μοναξιάς και της Υπερσύνδεσης

Του Γιάννη Σαρηγιάννη, Κλινικού Ψυχολόγου, Ψυχοδυναμικού Ψυχοθεραπευτή,BsC, MSc.

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας μας καλεί, κάθε Οκτώβρη, να σκεφτούμε όχι μόνο την ατομική μας ευημερία, αλλά και το πώς η κοινωνία ορίζει, στηρίζει ή υπονομεύει την ψυχική υγεία. Ζούμε σε μια εποχή όπου η τεχνολογία υπόσχεται απόλυτη επικοινωνία, αλλά το αίσθημα της μοναξιάς φαίνεται να διογκώνεται δραματικά. Η υπερσύνδεση των σωμάτων και η αποσύνδεση των ψυχών συνιστούν, ίσως, το πιο χαρακτηριστικό παράδοξο του σύγχρονου πολιτισμού.

Η υπερσύνδεση ως ψευδαίσθηση οικειότητας

Η οικειότητα, στην ψυχαναλυτική θεώρηση, δεν είναι αυτονόητη. Είναι αποτέλεσμα μιας επίπονης διεργασίας σχέσης με το Άλλο, που απαιτεί τη συνάντηση με τη διαφορά και την αντοχή στην απώλεια. Όπως τόνιζε ο D. W. Winnicott, η ικανότητα να είμαστε μόνοι παρουσία του άλλου αποτελεί ένδειξη ψυχικής ωριμότητας· προϋποθέτει την εσωτερίκευση μιας αξιόπιστης σχέσης που μας επιτρέπει να αντέχουμε την απουσία¹.

Στον αντίποδα, η κουλτούρα των κοινωνικών δικτύων προσφέρει μια εικονική συνάφεια χωρίς πραγματική παρουσία. Το υποκείμενο εκτίθεται διαρκώς σε ένα βλέμμα που το επιβεβαιώνει αλλά δεν το αναγνωρίζει. Η ψηφιακή επικοινωνία λειτουργεί, συχνά, ως μια νέα μορφή «καθρέφτη», όπου ο άλλος δεν είναι πρόσωπο αλλά επιφάνεια. Όπως θα έλεγε ο J. Lacan, το Εγώ συγκροτείται μέσα από την εικόνα του, αλλά η ταύτιση αυτή εμπεριέχει πάντα μια ψευδαίσθηση πληρότητας². Στην εποχή της υπερσύνδεσης, η ψευδαίσθηση αυτή έχει γίνει κοινωνικός κανόνας.

Το άγχος του “τώρα” και η αδυναμία εσωτερικού χρόνου

Η αδιάκοπη ροή πληροφοριών και ερεθισμάτων δημιουργεί έναν ψυχισμό εγκλωβισμένο σε ένα αιώνιο παρόν. Ο χρόνος της εσωτερικότητας, της σκέψης και της συναισθηματικής επεξεργασίας συμπιέζεται μέσα σε μια κουλτούρα αδιάκοπης απόδοσης. Ο Byung-Chul Han περιγράφει τη σύγχρονη κοινωνία ως «κοινωνία της κόπωσης»³: ένα σύστημα όπου η υπερδραστηριότητα και η αυτοεκμετάλλευση μεταμφιέζονται σε ελευθερία.

Η ψυχαναλυτική πράξη αντιπροτείνει την παύση, τη σιωπή και τη μη-πράξη ως προϋποθέσεις επεξεργασίας του ψυχικού υλικού. Εκεί όπου η κοινωνία ζητά εξωστρέφεια και αποδοτικότητα, η ψυχανάλυση προτάσσει την αξία της σιωπής που παράγει νόημα. Το ασυνείδητο, εξάλλου, δεν λειτουργεί με την ταχύτητα του διαδικτύου· χρειάζεται χρόνο για να μιλήσει, να συνδεθεί, να συμβολοποιήσει.

Η μοναξιά ως τραύμα και δυνατότητα

Η μοναξιά δεν είναι απλώς σύμπτωμα, αλλά και δημιουργική συνθήκη. Ο Winnicott μιλούσε για τη «δημιουργική μοναξιά» ως θεμέλιο της εσωτερικής ζωής. Όταν, όμως, η μοναξιά βιώνεται χωρίς τη δυνατότητα σχέσης, μετατρέπεται σε απομόνωση, σε αίσθηση μη-νοήματος και αποσύνδεσης. Ο Zygmunt Bauman, περιγράφοντας τη «ρευστή κοινωνία»⁴, επισημαίνει πως οι ανθρώπινες σχέσεις γίνονται εύθραυστες και αναλώσιμες· η σταθερότητα και η εμπιστοσύνη αντικαθίστανται από προσωρινές συνδέσεις χωρίς διάρκεια.

Η υπερσύνδεση, αντί να καταργεί τη μοναξιά, τη βαθαίνει. Δημιουργεί ένα είδος κοινωνικής μοναξιάς, όπου το άτομο περιβάλλεται από πλήθος «επαφών» αλλά στερείται πραγματικής σχέσης. Η εμπειρία αυτή είναι βαθιά ψυχική: το άτομο βιώνει την απουσία του Άλλου ως απώλεια νοήματος και αναγνώρισης.

Η ψυχική υγεία ως κοινωνική ευθύνη

Η ψυχική υγεία δεν είναι αποκλειστικά προσωπική υπόθεση. Ο Sigmund Freud ήδη από το 1930, στο έργο Ο Πολιτισμός Πηγή Δυστυχίας⁵, επεσήμανε πως η ψυχική οδύνη είναι συνυφασμένη με τις κοινωνικές δομές που επιβάλλουν καταστολή των επιθυμιών και υπερβολική προσαρμογή. Στη σημερινή κοινωνία της επιτελεστικότητας, η εντολή «να είσαι ευτυχισμένος» λειτουργεί ως νέο μορφωτικό υπερεγώ: όποιος υποφέρει, νιώθει ενοχή για την ίδια του τη θλίψη.

Η ψυχική υγεία, επομένως, είναι δείκτης συλλογικού πολιτισμού. Μια κοινωνία που αποδέχεται τη διαφορετικότητα, που προστατεύει τον ευάλωτο και που δίνει χώρο στο μη-παραγωγικό, προάγει την ψυχική ανθεκτικότητα των μελών της. Ο τρόπος που μιλάμε για την ψυχική ασθένεια, ο βαθμός στίγματος ή αποδοχής, αποκαλύπτουν το βάθος του πολιτισμού μας.

Από την υπερσύνδεση στην επανασύνδεση

Η εποχή μας δεν χρειάζεται περισσότερη επικοινωνία, αλλά ουσιαστικότερη συνάντηση. Το αίτημα δεν είναι να μιλάμε διαρκώς, αλλά να μπορούμε να ακούμε — τον άλλον, τον εαυτό, τη σιωπή ανάμεσά μας. Η ψυχαναλυτική εμπειρία μας υπενθυμίζει πως ο άνθρωπος θεραπεύεται όταν κατορθώνει να δώσει λόγο στο τραύμα του· όταν το άρρητο μετασχηματίζεται σε αφήγηση, σχέση, νόημα.

Η ψυχική υγεία, τελικά, δεν είναι απουσία συμπτωμάτων. Είναι η ικανότητα να παραμένουμε σε επαφή με την εσωτερική μας αλήθεια, να αντέχουμε τη μοναξιά χωρίς να παραιτούμαστε από τη σχέση. Σε μια εποχή υπερσύνδεσης, ίσως η πιο βαθιά πράξη ψυχικής αντίστασης είναι να μάθουμε ξανά να είμαστε παρόντες.

Υποσημειώσεις

1. Winnicott, D. W. (1958). The Capacity to Be Alone. International Journal of Psychoanalysis, 39, 416–420.

2. Lacan, J. (1949). Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je. Revue Française de Psychanalyse.

3. Han, B.-C. (2010). Müdigkeitsgesellschaft [Η κοινωνία της κόπωσης]. Berlin: Matthes & Seitz.

4. Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Cambridge: Polity Press.

5. Freud, S. (1930). Das Unbehagen in der Kultur [Ο Πολιτισμός Πηγή Δυστυχίας].