Εάν νιώθετε νωχελικοί, νωθροί, και χωρίς διάθεση για πολλά πράγματα. Εάν προτιμάτε να χάνεστε για ώρες στο κινητό, χωρίς ιδιαίτερη ευχαρίστηση, ενδεχομένως να βρίσκεστε αντιμέτωποι με αυτό που αποκαλείται «έλλειμα ντοπαμίνης». Δεν είναι ούτε τεμπελιά, ούτε αδυναμία, αλλά θέμα χημείας του εγκεφάλου.
Όπως εξηγεί στο CNN η Άννα Λέμπκε, καθηγήτρια ψυχιατρικής και συμπεριφορικών επιστημών στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Στάνφορντ και συγγραφέας του βιβλίου «Dopamine Nation: Finding Balance in the Age of Indulgence», όταν το σύστημα της ντοπαμίνης διαταραχθεί, ακόμα και τα πιο απλά και υπέροχα πράγματα χάνουν την γοητεία τους.
Η ντοπαμίνη είναι ένας νευροδιαβιβαστής – μια χημική ουσία που ρυθμίζει την επικοινωνία μεταξύ των κυκλωμάτων του εγκεφάλου και παίζει κομβικό ρόλο στο σύστημα επιβράβευσης: μας λέει τι αξίζει να επαναλάβουμε, τι μας προκαλεί ευχαρίστηση και τι σχετίζεται με την επιβίωσή μας.
Όταν κάνουμε κάτι που μας ικανοποιεί, απελευθερώνεται ντοπαμίνη που λέει στον εγκέφαλό μας: «Αυτό είναι κάτι που πρέπει να κάνεις περισσότερο, αυτό είναι σημαντικό!».
Ωστόσο, στον σύγχρονο κόσμο, η υπερβολική έκθεση σε ερεθίσματα – από επεξεργασμένα τρόφιμα και υπερβολική ζάχαρη μέχρι ψώνια, παιχνίδια και social media – προκαλεί υπερβολικές εκκρίσεις ντοπαμίνης, με αποτέλεσμα ο εγκέφαλος να προσπαθεί να «αντισταθεί» μειώνοντας τη φυσική παραγωγή.
Καθώς αλλάζει το σημείο της χαράς και της ηδονής, δημιουργείται μια χρόνια κατάσταση έλλειψης: Δεν χρειαζόμαστε πλέον ανταμοιβή για να νιώσουμε καλά, αλλά για να πάψουμε να νιώθουμε άσχημα.
Η συνεχής αναζήτηση έντονης διέγερσης οδηγεί σε μείωση της ευχαρίστησης από απλές απολαύσεις. Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν εκνευρισμό, ανησυχία, αϋπνία, μελαγχολία και έντονη επιθυμία για «διέγερση».
Ακόμα και άτομα χωρίς «παραδοσιακές» εξαρτήσεις μπαίνουν σταδιακά σε ένα φάσμα εθιστικής συμπεριφοράς – κυρίως με μέσα όπως τα κοινωνικά δίκτυα, τα βιντεοπαιχνίδια και τα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα.
Οι παράγοντες που καθιστούν μια ουσία ή μια κατάσταση εθιστική είναι τρεις:
Τα προειδοποιητικά σημάδια ενός εθισμού περιλαμβάνουν τα αποκαλούμενα «4 C»:
Αν παρατηρείτε ανοχή, αν δηλαδή χρειάζεστε όλο και περισσότερα για να νιώσετε ικανοποίηση, και στερητικά συμπτώματα όταν σταματάτε, υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να έχει διαταραχθεί η ισορροπία του συστήματος ανταμοιβής.
Ο πιο αποτελεσματικός τρόπος είναι ένα διάστημα αποχής – ένα διάλειμμα γνωστό και ως dopamine fast – από το «πρόβλημα». Όχι από κάθε ευχαρίστηση, αλλά από το συγκεκριμένο ερέθισμα που φαίνεται να προκαλεί δυσλειτουργία. Η διάρκεια των 30 ημερών είναι κρίσιμη, γιατί τόσος χρόνος απαιτείται, σύμφωνα με τους ειδικούς, για να «επαναρυθμιστεί» το σύστημα επιβράβευσης.
Προσοχή: Στην αρχή η κατάσταση μπορεί να επιδεινωθεί με περισσότερη δυσφορία, ανησυχία, κόπωση. Αν όμως αντέξετε τις πρώτες 10–14 μέρες, τα αποτελέσματα μετά είναι συχνά εντυπωσιακά.
Η λύση δεν είναι να στερηθείτε τις απολαύσεις. Είναι να βάλετε όρια. Να «δέσετε» τον εαυτό σας με στρατηγικές που περιορίζουν την έκθεση στα υπερενισχυτικά ερεθίσματα:
Η πρόκληση δεν είναι να ζήσουμε χωρίς ευχαρίστηση. Είναι να ξαναμάθουμε να την εκτιμούμε και να αφήσουμε την ντοπαμίνη να κάνει την υπέροχη δουλειά της.
